Ekspozita e Çmimit Ardhje 2025
Kuruar nga Vincent W.J. van Gerven Oei

Me artistët: Olsi Hoxha, Enza Rripaj, Bekim Hasaj dhe Dea Shubleka.

19 tetor 2025 @ 18:30 – 21:00

@ZETA, Tiranë

Fituesi i Çmimit ARDHJE 2025 do të shpallet gjatë hapjes së ekspozitës, më 19 tetor 2025.

Anëtarët e jurisë ndërkombëtare janë: Lindsey Berfond është Ndihmëse Kuratore dhe Menaxhere e Programit të Studios në Muzeun Queens (RU), (SHBA); Alban Hajdinaj, artist (AL) dhe Francesco Scasciamacchia është kurator dhe studiues që punon në kryqëzimin e artit bashkëkohor, studimeve kritike dhe performancës (IT).

Çmimi ARDHJE 2025 mbështetet nga: The Trust for Mutual Understanding, Residency Unlimited dhe Young Visual Artists Awards.

Ekspozita e finalistëve të Çmimit Ardhje 2025 do të mbetet e hapur deri më 10 nëntor 2025.

Motivimi i jurisë

Së pari dua t’ju falënderoj dhe ishte një kënaqësi e madhe të takoja katër artistët e mrekullueshëm ekspozues sot dhe të dëgjoja më shumë rreth praktikave tuaja. Një falënderim i madh për qendrën e artit bashkëkohor Zeta që më ftoi edhe mua.

Jam i lumtur të ndaj pak nga juria, në të cilën pata kënaqësinë të shërbeja sot me Albanin dhe Francescon. Do të shkoj artist pas artisti sipas radhës që u takuam me të gjithë:

Bekim Hasaj

Ishte fantastike të mësoja më shumë rreth trajektores dhe evolucionit të tij të larmishëm nga puna me pikturën në një kuptim të zgjeruar deri te lëvizja drejt skulpturës dhe performancës me fokus në ngjyrë, formë dhe sipërfaqe. Të gjitha këto bashkohen në instalacionin e tij këtu që i fton vizitorët të marrin pjesë duke krijuar kompozime ose modele të pafundme me blloqet e tij të imazhit. Ne e gjetëm eksperimentimin e tij midis objektit material dhe imazhit shumë të fortë, veçanërisht mënyrën se si ai bashkon fotografitë e peizazheve dhe punën e tij në kanavacë, duke e punuar materialin vazhdimisht derisa të bëhet unik. Ne ishim gjithashtu shumë të interesuar në pjesën e praktikës së tij që ai e ka rafinuar në Finlandë, duke krijuar marrëdhënie me botën natyrore përmes ndërhyrjes krijuese, si prodhimi i letrës, dhe se si këto ndërhyrje mund të ndryshojnë perceptimin dhe lidhjet tona me tokën, të cilat i gjetëm të ngjashme me land art.

Enza Rripaj

Ne e gjetëm qasjen e saj për të trajtuar historinë si një formë abstrakte shumë goditëse. Ajo shqyrton se si funksionojnë rrëfimet historike, por e bën këtë duke u larguar nga qasja ortodokse ndaj historisë dhe në vend të kësaj shikon nga afër gjurmët e asaj që mbetet pas për të zbuluar perspektiva të reja alternative. Përmes sistemeve të ndryshme unike, ajo eksploron kujtimet dhe jetët e brendshme që mbajnë objektet. Ne e vlerësuam përdorimin e saj të estetikës së artit konceptual dhe gjuhës si shembullore. Ajo e fton shikuesin të shohë atë që shpesh mbetet e padukshme nga mënyra se si historia shkruhet tradicionalisht. Në të njëjtin instalacion, Enza eksperimenton dhe bën lidhje midis një game të gjerë mediash nga gjurmët ose vizatimet indeksike nga sipërfaqja e pianos, te teknologjia dixhitale dhe të dhënat e imazhit me piksel te mozaiku prej terrakote të punuar me dorë. Ne e vlerësuam konsiderimin e saj të kohës si një formë për veprat e saj, si dhe metaforat e errësirës dhe dritës në praktikën e saj.

Dea Shubleka

Ne e ndiejmë shqyrtimin e hapësirës midis pastërtisë dhe ndotjes nga Dea si shumë të fortë, pasi ajo demonstroi një marrëdhënie të mirëmenduar midis objektit dhe ndjenjës së vetvetes brenda punës së saj. Ne ishim shumë të interesuar se si funksiononin trupi dhe intimiteti në punën e saj, si dhe ndjeshmëria shpirtërore e instalacionit të saj, i cili funksionon edhe si një tempull ose monument. Ne u tërhoqëm gjithashtu nga personazhet imagjinarë që ajo ka krijuar nga kujtimet e fëmijërisë, të qepura me dorë dhe të mbushura që të duken si lodra të mëdha për fëmijë. Menduam se këto skulptura ishin shumë të forta, evokuese dhe të ngarkuara psikologjikisht. Mënyra se si Dea përshkruan publikisht ritualet dhe rrëfimet personale që shpesh shihen vetëm pas dyerve të mbyllura në privatësi të kujton moton feministe “personalja është politike” dhe fuqinë e kësaj deklarate, veçanërisht në klimën tonë aktuale politike. Është e qartë për jurinë se ajo ka një instinkt natyror për të bërë punë që është fizikisht ndikuese, por edhe e brendshme dhe transgresive.

Olsi Hoxha

Ne menduam se Olsi demonstroi një praktikë të fortë të bazuar në kërkime, e cila është e shoqëruar me një estetikë origjinale në instalacionin e tij pjesëmarrës të tingullit. Ne e vlerësuam monedhën e fortë të njohurive që ai ka zhvilluar rreth teorisë së kaosit, kibernetikës dhe teorive të zhurmës. Olsi përdor elektronikë analoge për të ripërdorur objektet e gjetura që janë hedhur. Ai u jep atyre një jetë të dytë si skulptura elektroakustike që aktivizohen në mënyra emocionuese dhe të papritura. Në kohën tonë të inteligjencës artificiale dhe sistemeve algoritmike, gjetja e modeleve të reja të krijimit me këto elektronika, në të cilat mund të ndërhyhet dhe ndryshohet për një qëllim tjetër, ishte veçanërisht e rëndësishme. Ne gjithashtu menduam se konceptet e pasigurisë që udhëheqin punën dhe peizazhin zanor të Olsit janë “të kohës” në këtë moment, duke ndërprerë sistemet në mënyra të paparashikueshme. Juria ishte e interesuar për rëndësinë e efektit flutur në këtë trup punimesh – ose rolin e veprimeve të vogla që mund të kenë një rezonancë të madhe diku tjetër – një koncept që ne e menduam se është thelbësor si një kundërpeshë që jeton nën sisteme të shtypjes politike. Ne zbuluam se interesi i tij për teknologjinë nga vitet 1990 ka një lidhje të fortë me momentin kalimtar të ndryshimit masiv këtu në Shqipëri pas rënies së regjimit komunist.

Ne mendojmë se ai mund të përfitonte jashtëzakonisht shumë nga takimi me artistë në artin zanor, muzikën eksperimentale dhe skenën e teknologjisë krijuese në New York.

Dhe me këtë, në emrin tim dhe të anëtarëve të jurisë, Francesco dhe Alban, jemi të lumtur të shpallim Olsin si fituesin e çmimit dhe rezidencës në New York.

Hyrje nga kuratori

Në bashkëpunim me Residency Unlimited dhe The Trust for Mutual Understanding në Nju Jork, Qendra ZETA për Artin Bashkëkohor organizon çdo vit Çmimin “Ardhje” për artistë shqiptarë nën moshën 35 vjeç. I mbajtur që prej vitit 2007, Çmimi Ardhje i mundëson fituesit një rezidencë dy-mujore tërësisht të financuar në Nju Jork. Ky çmim është pjesë e rrjetit Young Visual Artists Awards, i cili përfshin çmime arti në Evropën Lindore dhe Juglindore, dhe u jep artistëve të rinj mundësinë të paraqesin vepra të reja për publikun në një ekspozitë në hapësirën më të vjetër të pavarur të artit në Tiranë.

Çdo vit përzgjidhen katër finalistë, të cilëve u jepet një bursë për të realizuar vepra të reja që prezantohen, me ndihmën e një kuratori vendas, në një ekspozitë të përbashkët, ku veprat e tyre vlerësohen nga një juri e pavarur e përbërë nga galeristë, kuratorë dhe anëtarë të tjerë pjesëmarrës të rrjetit Young Visual Artists Awards.

Finalistët e këtij viti janë Bekim Hasaj, Olsi Hoxha, Enza Rripaj dhe Dea Shubleka. Edhe pse secili prej tyre punon në mediume të ndryshme dhe vjen nga një botë konceptuale e veçantë, ata bashkohen në trajtimin e një pyetjeje që vazhdon të përndjekë shoqërinë shqiptare: “Çfarë do të thotë të jesh pjesë e një grupi?” Me rrëzimin e regjimit komunist në fillim të viteve ’90 dhe zbatimin e doktrinës neoliberale të tronditjes, e cila vazhdon të rezonojë me qeverisjen aktuale, shoqëria shqiptare është përballur në mënyrë të vazhdueshme me problemin e kolektivitetit: Si mund të jemi bashkë pa u kthyer në autokraci? Si mund të formojmë grupe pa konformizëm të detyruar? Si mund të ruajmë individualitetin, ndërkohë që kujdesemi për mirëqenien e përbashkët? Që kjo pyetje mbi marrëdhënien midis individit dhe grupit vazhdon të jetë e pranishme edhe për një brez të ri artistësh shqiptarë, bëhet e qartë në veprat e paraqitura në ekspozitën e Çmimit Ardhje 2025.

Instalacioni i Bekim Hasajt Çdo Imazh është një rend, gjithçka është abstrakte shpërndan punët e mëparshme mbi një sipërfaqe tredimensionale të ndryshueshme — një fragmentim ngjyrash, teksturash dhe motivesh që prish unitetin e krijimtarisë së tij dhe e lejon riorganizimin radikal të saj në duart e të tjerëve. Një fragmentim i ngjashëm vërehet edhe në Nën Sipër Faqe të Enza Rripajt, e cila eksploron sipërfaqen e pianos së kompozitorit shqiptar Prenk Jakova, duke u fokusuar te gjurmët e mbetura mbi të — kujtimet e objektit vetë — dhe duke i shndërruar ato në “pikselë” terrakote. Instalacioni i Dea Shublekës Kthesë në të verdhë afrohet edhe më shumë me njeriun, ndërsa ajo e ndan rutinën e saj të mëngjesit në dhjetëra fotografi, duke fragmentuar vetveten. Nuk është e vështirë të dallohet në të gjitha këto vepra logjika e rrjetit, e imponuar nga mediat sociale që përshkojnë jetët tona, duke ndarë vazhdimisht jo vetëm çdo përvojë, por edhe marrëdhëniet tona shoqërore.

Por, ndërsa këto vepra trajtojnë ndarjen dhe fragmentimin e jetëve, veprave dhe kujtimeve tona, ato gjithashtu ofrojnë mënyra të mundshme për ta rimenduar këtë fragmentim në tërësi. Instalacioni interaktiv zanor i Olsi Hoxhës Pikënisje të paqarta e fton vizitorin të bëhet pjesë e krijimit të botëve të reja zanore, ku secila nga skulpturat e zërit kontribuon në peizazhin e përbashkët tingullor, dhe çdo njeri bëhet pjesë e një sistemi kibernetik njeri–makinë. Në mënyrë të ngjashme, vepra e Hasajt e fton vizitorin të bashkëpunojë në rindërtimin e krijimtarisë së tij duke riorganizuar blloqet, duke e kthyer hapësirën e galerisë në një lojë kolektive. Kjo ide e lojës si kundërpeshë ndaj fragmentimit shihet gjithashtu në instalacionin e Shublekës, ku kukulla të mëdha prej pëlhure vëzhgojnë dhe zbusin artistin e ndarë në pjesë, apo edhe në vetë subjektin e kërkimit vizual të Rripajt: një instrument muzikor i përdorur për të kompozuar një operë, një Gesamtkunstwerk shembullor.

Lojë, sugjerojnë veprat në ekspozitën e këtij viti të Çmimit Ardhje, mund të jetë përgjigjja ndaj pyetjes që grupi e ngre me ngulm: si të jemi bashkë pa humbur identitetin tonë; si të jemi njëkohësisht pjesëtarë të grupit dhe individë. Por le të mos harrojmë se loja mund të jetë edhe garë!

Çeshtja e Grupit 

Ekspozita e Çmimit “Ardhje” 2025
Kuruar nga Vincent W.J. van Gerven Oei

Olsi Hoxha (Tiranë, 1990)

Pikënisje të paqarta (2025)

Instalim interaktiv zanor: Braketa (41x27x110 cm); Ten (29x41x95 cm); Main Modular System (93x16x150 cm); 2LT (33x22x91 cm); Sumce (60x22x100 cm) 

Pikënisje të paqarta është një sistem kompleks, i zgjerueshëm dhe interaktiv, i konceptuar si një projekt specifik, i përshtatshëm ndaj hapësirës, situatës dhe kontekstit. Instalimi mund të evoluojë duke e rritur numrin e veprave individuale ose të përfaqësohet përmes një pjese të vetme. Është një sistem i gjallë, vazhdimisht në ndryshim, që heton se si rendi mund të dalë nga kaosi dhe si sistemet e thjeshta mund të zhvillohen në sjellje komplekse dhe të paparashikueshme.

Projekti udhëhiqet konceptualisht nga dy parime: teoria e kaosit dhe kibernetika. Në këtë kontekst, çdo sistem përcaktohet nga reagimi (feedback-u) që prodhon. Në qëndër të instalimit është një seri skulpturash zanore elektroakustike, të ndërtuara përmes ripërdorimit të materialeve dhe objekteve të braktisura apo të padëshiruara nga njerëzit.

Çdo skulpturë funksionon si një gjenerues eventesh, duke kapur rezonancën përmes mikrofonëve piezo. Kur aktivizohet, goditet, gërvishtet apo luhet nga vizitorët, ajo prodhon tinguj dhe ndërvepron me oshilatoret e kaotikë të sistemit, duke moduluar sjelljen e tyre. Në këtë mënyrë, audienca nuk është thjesht një shkaktare e tingullit, ajo bëhet pjesë e sistemit, duke ndikuar gjendjen e tij në kohë reale.

Enza Rripaj (Shkodër, 1995)

Nën Sipër Faqe (2025)
Instalacion me foto (7×7 cm); letër kalk (21×30 cm); iPad (25×18 cm); mozaik terrakote (100×70 cm)

Krijesat e Territ janë përftuar nga teknika e fërkimit të letrës kalk mbi një objekt me teksturë, për të marrë gjurmët e tij (frottage). Pas skanimit, imazhi zmadhohet maksimalisht, deri në atë pikë kur pixels krijojnë figura abstrakte, forma fluide dhe të errëta. Kështu, pixels bëhen rrëfyes të një gjeografie abstrakte, po ashtu një mënyrë për të parë se si materia dhe teknologjia bëhen bashkë në ndërtimin e një gjuhe të re pamore. I gjithë procesi përbën në vetvete një narrativë, që zhvillohet si horizontalisht, ashtu edhe vertikalisht, dhe kulmon me statusin e një ikone të paraqitur në mozaik.

Gjurmët e Nën Sipër Faqe janë marrë nga pianoja e kompozitorit shqiptar Prenk Jakova (27 qershor 1917–19 shtator 1969), piano të cilën ai e përdori nga viti 1964 deri më 1968, kur dhe kompozoi operën e tij të dytë Gjergj Kastrioti Skënderbeu. 

Bekim Hasaj (Bajram Curri, 1990)

Çdo Imazh është një rend, gjithçka është abstrakte (2025)

Kanavacë mbi karton, alumin dhe bakër (dimensione të ndryshueshme)

Pamjet e mia, të paraqitura në rend të rastësishëm, ftojnë shikuesin të përgjigjet. Në një mënyrë alegorike, ata janë të lutur të hyjnë në shtëpinë time të imazheve. Si mikpritës i tyre, i bëj të ndihen si në shtëpi duke u treguar këtë grup kubash vizualë, dhe në përgjigje, pranoj zgjedhjet e tyre si një përgjigje.

Zgjedhjet e tyre për të vepruar dhe për të ndryshuar vendosjen e këtyre imazheve, por edhe mendimin reflektues të nxitur prej tyre.

Çfarë është një imazh? Si e përfaqëson një objekt, një gjë?! A është real, origjinal dhe autentik në krahasim me objektet që përfaqëson? Çfarë ndodh kur ky grup prej 1800 imazhesh bëhen bashkë? A i përcjellin ato, si një e tërë, diçka shikuesit? Po sikur rendi i kubave të ndryshojë vazhdimisht? A e shihni si një figurë, një formë, një lëvizje apo si një imazh abstrakt? Çfarë fshihet nën shfaqjen e veçantë? A shihni një rend te heshtur? Më tregoni për të? Vërtet nuk e di…

Dea Shubleka (Peshkopi, 1998)

Kthesë në të verdhë (2025)

Skulpturë (170x90x230 cm), figura cope (variable dimensions)

Kthesë në të verdhë ngrihet si një lapidar që evokon një tempull ku përballemi me ciklin e pambarimtë të pastrimit dhe ndotjes, një rotacion pa fillim e pa fund, pasqyrimi i trupit, mendjes dhe shpirtit. Në bazë, një hapje për shkarkim e lidh instalacionin me tokën, ndërsa rrjeti i fotografive të aktit të larjes së dhëmbëve e kthen një gjest të zakonshëm në një akt ritual, duke e zhvendosur përditshmërinë drejt meditimit.

E verdha nuk është vetëm ngjyrë, por gjendje, njëkohësisht dritë dhe njollë, premtim për pastërti dhe shenjë papastërtie. Rreth murit qëndrojnë figura prej pëlhure të qepura me dorë, trupa të brishtë si vetë butësia e materialit, të lindura nga fantazi, gjurmë fëmijërie dhe gjendje intime. Ato janë fragmente të vetes, jehona kujtese, naivë të vetëdijshëm që mbartin pafajësi dhe shqetësim, dëshmitarë të heshtur në publik, por gjithmonë të zhurmshëm në mendjen time.

Vizitorët gjenden përballë një akti të ngritur në përmasa monumentale, që evidenton rëndësinë e tij në jetën tonë të përditshme, ndërsa janë të lirë të përjetojnë butësinë dhe elasticitetin e krijesave që e rrethojnë. Në këtë qetësi të tensionuar, ku intimiteti bashkohet me kolektiven dhe ku trupi mbetet i zhveshur, i vëzhguar dhe i transformuar.