The wall magicians_Elsa Demo

According to the archives of a journalist / Journalism reports on the arts and culture during the last decade. A communication code that maintains the status-quo of isolation and conformity.

The wall magicians

Elsa Demo

While writing the notes for this text, I was thinking of a title. Usually, when I write starting from an idea, the title represents a path oforientation. It suddenly gives you a fusion of images which, then, need to be transferred into words. The following title tempted me: “A black square on a white wall. It is not Malevich.” Perhaps because this text was originally meant for an art gallery. Even if it would suggest a black and white image, the colors of white and black remain the true colors which generate all other colors.

From the “Malevich” spark, I keep the word “wall”, as a key to what I would like todiscuss here, which stems from a passage in my press archive.

The feeling that a normal reality is established, because the political, economic transition is left behind – I cannot say whether the arts and culture have made any notable shift – creates the impression that the walls have fallen. The walls, in fact, are here. There is as much space as there is lack of space, there is freedom to the same extent as control.

Unlike magic, in the sense of something that occurs in a miraculous or supernatural manner that only the sixth sense can capture, the use of this word in the other title I wanted to give this text, “The wall magicians”, summarizes the elusive relations between us as a sign, which consciousness and intellect can perceive clearly only at the conclusion of a process.

The real-time knowledge provided by newspapers and electronic media, is merelyknowledge of the day, common, acute and narrow, which mostly produces information. Yet, in the distance of time, the media, the press in particular, becomes an organ of knowledge and produces a more complete comprehension ofa given country and society.

I am spending a few hours in my press archive, which begins in the year 2000, in order to see the tracks that time has left behind, tracks to be used in the creation of a text about the reality of arts and culture in the media, which, as it turns out, are a mirror of the media itself, as well.

  1. I will start from the topics. From threads of the raw material: reality. I can safely say that this Albanian raw material determines the manner, method and style of a journalist and, along with his or her temperament, diligence and interests, constitute the journalist and comprise his attitude toward the world.

I found myself in the following three scenarios at the moment when I had to write my first chronicle for the newspaper “KohaJone” (Our Time):  The circus of Tirana left without a tent; the success of a private theater which operated at the main entrance of the National Theatre; the graduation of students from the Academy of Arts.

Three situations which, with the meaning that both time and my perception of them at a different historical moment, has imbued in them, express something much more than themere reality of the day:

The circus – a society with material needs, but weak and not serious in the manner in which it demanded its most basic rights; the extortion of public theater from a private theater called the “Rubairat” the irony of life after the collapse of 1997-98; and the Academy of Arts, home to the excess production of diplomas for several generations of artists.

I chose to report on the third topic. I recall the hall which hosted the student defenses of their visual arts diplomas, the chain created by the teachers’ circle. Like in a tribal ceremonywherein, along with the July heat, the energy of personal hostilities and infantile tastes for art and politics were also released. Inside this circle, the graduate barely murmured, pale, rigid, disoriented, desperate.

This, for me, has turned out to be one the most enduring images–a pseudo-esoteric image – which reveals how a formative institution of art still functions, where the human being, i.e. human nature overpowers the cultural being, meaning the nature of the institution, rule, law.

The young students defended their diplomasin front of artists with no works to their names, professors boasting scientific titles without having completed any research, big supporters of eclecticism for whom anything resembling experimentation passed the test, and the last group, which consisted of a few practicing artists with solid theoretical training who, aware of the dire circumstances where they found themselves, had become nihilistic: “Non possumus.”

  1. The faith of the Academy professors that Minister of Culture Edi Rama (a graduateof the Arts Institute) would change something turned out to be blind hope. Edi Rama, the parable of the prodigal son returning someday to kneel at the doors of the Arts, found its concretization in a different way. The aggressive promotion of cinema-cafes while quietly demolishing existing cinemaslike “November 17th“, “Ali Demi”, “The Republic” in order to build apartment buildings and shopping centers, was the prelude of his initiative to cover the entire city in concrete. As Mayor of Tirana, in autumn 2001, Rama finds out that the National (Public) Theatre does not meet the minimum requirements of fire hazards. The debate “Should the National Theatre be demolished?” reached televised live broadcast, like on other debate at the time.

From that debate, I recall the eloquent background Edi Rama used as a tool of manipulation, which is consistently found 15 years later in the Prime Minister’s Office, at the Centre for Open Dialogue (COD) where something pretending to be culture is fed to us. COD, a “Trojan Horse” for the entire cultural space that is centralized and in conditions of survival. COD, a fictional reality in the minds of those who have created it. The image of political bovarism, thanks to which a Prime Minister and a minority surrounding him, manufacture a different image of themselves and of culture than what these actually are.

Yet another topic of great public impact, again during the autumn of 2001, is The Tirana Biennale (Rama appears as the honorary president). The reaction of the public and public opinion was especially severe in two specific moments:  The performance of an artist named TinoSeghalwho, during the opening ceremony, urinates on the premises of the National Gallery of Art; and the exhibition of DimitryBioyt’s nude photographs depicting minors. He placed such an exhibition on the cultural scene that caused a shocking meeting with other cultures, all presented as a sensation for the arts in Albania, where the importance was placed on encouraging talk about this country, regardless of its content. Local artistscalled Seghal’s act “barbaric” whileBioyt’scase was interpreted according to the civil and penal codes.

What of the role of the arts and culture journalist?

  1. In such circumstancesjournalism erects speculative walls. It becomes active in terms of material and ethical problems in culture, creates the idea that it is dealing with criticism and investigation, similar to crime reporting, and covers up the inability to be skeptical and critical in a rational way regarding the value of the artistic and cultural product.

Readers are habitually used to obtaining this kind of information. Force of habit creates passive and indifferent readers. I see Albanian cultural press as firmly rooted inside forces of habit. Basically, we do not know our readers.

It is inevitable for a journalist,writing day after day, for years, about the basic needs of culture, not to abandonhis/her expectations of coveringissues that deal more with art or creative aspects. This phenomenon hascaused an excessive simplification of the language used. Language grows poorer depending on the subject, meaning, what one wants to express.

Poor subjectsfavor reports relying on resources and citations. This photographic process of realitycomes and goesinthe newsroom through yet another editing process and retouching of evidence, conversations, facts. The editorial considers it a “duty” to define things through its political lens. The journalist succumbs to modification and loses control of the news, facts, his/her own work ethic. When this process becomesa daily process, after a while, a full assimilation of the entire practice occurs.

Supposedly on behalf of professional impartiality, executives at an editorial level promote uniformity alongside the hostilitythey show when detecting individual expression in cultural reports.

The principles of the Journalistic Code of Ethics which state that the editorial board should recognize the right of journalists to refuse assignments or be identified as the author of publications that go against the Code of Ethics are dismissed.

According to this workmethod, the reporter is only superficiallya defender of public property. A show or event only assumes importance when it takes place in the National Theatre, an exhibition only when it opens inthe National Gallery and so on, thus implying that public property is viewed as strictly associated with the state.

Private initiatives require an inordinate amount of effort toreach public attention. Our media, being strictly personal businesses, family enterprises even, are able to eradicate another’s “private product” from their space, books for instance, because they see them as pollution that competitors purposefully place in their nest. In the “Shekulli/ Century” daily, the experience of maintaining a section on books and reading is accompanied by the most absurd debates aimed at expelling not Lessing, Grass, or Eco, but the publisher which offers works in Albanian. Thus, the report on books turned into a cause which had less to do with cultureand more with surviving the censorship exercised by the owner.

In the meantime, media groups have been created,composed, to a large extent, by migratory journalists meaning ones that move from one media to another. They are accustomed to the control mechanism of information and do not feel the need to resist the new half-democratic forms usedby the new paper.

Print mediaprofoundly reflectsthe status, cultural, social, economic lineupas well as the no less important political orientation of editors and media executives. I think this modus operandi profanes cultural journalism. The heads of the media have never conducted any field work, almost never write, do not attend cultural events. Not only journalism executives, but the system as a whole,discouragethe establishment of quality reporting and thorough analyses of culture.

Time passes. As Zygmunt Bauman reminds us, it may happen one day that “the companies in which you worked go bankrupt, the demand for your skills disappears because other capacities are wanted for which you do not know anything, achievements do not accumulate … the memory of your previous success lasts very little. So, you no longer have a life project. ”

Then, what does the “legacy” passed on from this generation of journalists tothe next represent?

  1. No amount of regret justifies that responsibilities misused by the mediaregarding actuality, what should be recovered and what should be remembered, i.e. memory restoration. “Media deepens the gap between science and the collective imagination,” states Roland Barthes. In this way, media fabricates myths.

Changes of dates, time limits in terms of historic space, the perspectival inversion of negative and positive heroes in the literary space, become part of the restoration which is again based on contrasts. Distortions of this nature and the “miracles” that emerge from them are favorite subjects for what I would call “mutation journalism”.

For these reasons, in terms of art and a little more narrowly in the realm of live shows, a greater attention has been won by new interpretation of legends (to name one: “Utopos” a drama by Stefan Capaliku based on the legend of the immurement, put on stage by Richard Ljarja in the National Theatre in 2001) or cult works of socialist realism relocatedin a currently ironical matrix (example: Loni Papa’s “The Mountain Girl” in the choreographic version of Arian Sukniqi). The journalist does not sense the Albanian artist’s need to deconstruct, refuses to share whether this artist fails or deceives through his desire to experiment with a creative practice already exhausted by Europe in the ‘60s.

Essentially, a compromise exists between the two parties:regardless of what the artist creates, the journalist makes no effort in looking beyond the usual reporting and affirmative assessments. Antonio Gramsci confirms that “the foundation of every critical activity has to rely on the ability to detect changes, differences in addition toany uniformity and superficial and false resemblance”.

When it so happens that this ability emerges, aggressiveness forms among the journalists whichthusly neutralize thecolleague’s critical voice.

The corruption of the journalist’s critical skills by the context requires an extraordinary amount of energy and resistance by the local artists. Confidentiality meansa slow and secure death in this profession. Our country is so small that constant run-ins with artists one writes about are inevitable. It is unavoidablethat in a newspaper or screen corner,for the journalist to not reflect his/herself as a natural being that stands in interpersonal relations with the world, a group, a clan. Which does not mean that geography determines the journalist’s distancetowards subjects.

As a subject or a qualifier, the word Albanian is one of the most commonly used in cultural titles. Even in cases when the journalist lacks the opportunity to touch and verify the source, simply because the source is outside the geography of the Albanian world. It suffices that the subject possesses any connection, however accidental and distant with Albania, to feed the phenomenon which the media, as a participant and creator of public opinion, originates and builds as a stereotype.

The stereotype has already negatively impacted the glorification of today’s “Albanian identity”. This stereotype erases any creative individualitiesby highlighting nationality and ethnicity as unique features of a particular racein the category of artists who live and create abroad. There are those who have said that being Albanian is a dimension that has nothing to do with the value of art. The country of origin’s small territorymay acquire great dimensions in the work; this territory may even only serve to justify a universal human condition. Their individual successes are seen as small rescue boats for the image of Albanian communities abroad.

Actually, this affirmative trend in journalism is gradually waning because every cliché reaches a peak followed by the fall.

New stereotypes may seem as though they create dissonance with the praising of icons past. State institutions and media work with the same zeal for awardslike “The Great Master”, “Accomplished Artist”, “The Nation’s Honor” and the funeral tributes in theater halls, ministries, academies.

The same communication codewhich wanted to keep intact the cult of origin, antiquity, writing records in Albanian – to push the boundaries to the XIV century –of Skanderbeg and Mother Teresa, to the insistence on possessing the weapon which nearly killed Mussolini. Without forgetting in this confirmation of the pastthe rooted repeating of the phrase “Kadareis Kadare.”

The memory’s restoration appeared in all its glory at the 100th anniversary of Albanian Independence. From the archives one can retrieve the article entitled “Horses and bicycles – A century of Albania through archival materials” addressing a non-standard documentary –the documentary genre was never born here – and an interview with the director SaimirKumbaro treats the issue of the maximal service rendered by Albanian authors tothe political group in power. Regarding the contemporary period, the material in question eulogizedthe NATO membership and neglected to include the overthrowing of the state and the human losses of 1997. “We do not give up on a kind of servility in presenting the achievements of those who are in power,” saysKumbaro in the documentary. “And this is hurting us a great deal. Often this kind of sycophancy is referred to as “self-censorship”. ”

The same thing has happened at the National History Museum where the communist crimes ward has been redone several times, depending on the electoral promises made to the community of ex-prisoners and the politically persecuted.

If only it were possible to place Antigones in front of the aforementioned political Bovarism, people capable of resisting the lure of power and shocking the system whenever necessary.

  1. The archive includes preserved writings of authors who have contributed to “Shekulli”, in terms of cultural sites but also opinion sections and analyses: FatosLubonja, ArdianKlosi, ArdianVehbiu, MaksVelo, ArbënXhaferi, Ervin Hatibi, Mustafa Nano, PëllumbKulla. Essentially their critical thought might be expressed thusly: “God created Albania, Albanians undid it.” As far as I know, all these authors, with one or two exceptions, were not religious. They were believers in the secular sense of the word, in terms of awareness to culture, to the Albanian world. They were critical towards our failure to aspire to a secular-democratic world. I can safely claim that they believed that ennoblement of readers was also possible through the pages of newspapers.

The journalist is constantly under pressure in terms of the loss of freedom and the cultivation of profane knowledge, everything and nothing, at the same time. Therefore,all that remains is his/her everyday spiritual and mental workwhich would grant him/her an independent judgment of the cultural world and thefacing with grace the editorial margins, media businesses, and –  why not?! –  even his/her insignificant place in the current society.

The internal fire will not leave him in a lurch, nor the temperament of seeking powerful and dormant emotions: when one feels the vibration in wood of a woman’s hand on the shoulder of Tutankamunit, 1300 years Before Christ; when one reads about the secret of mirrorin “The Arnolfini Marriage”; when one hears the Centauri monologue from Pasolini’s”Medea”; when one touches the innocence of a studio angel in the film photographs of AlbesFusha.

In conclusion, I cannot find more appropriate word than those of Günter Grass describing this transition to archives as a discreet process that happens when you’re “peeling the onion” … One recalls the fear, weakness, uncertainty, powerlessness that can lead man to humility. One recalls the laborious pleasure of loving this elephant man-type of culture and claims that it is worth dedicating oneself to this craft for which we were deliberately and wrongly warned that it/one dies every day.


Sipas arkivës së një gazetareje/ Raportet e gazetarisë me artet dhe kulturën në dekadën e fundit. Një kod komunikimi që ruan status-quon e izolimit dhe konformizmit

Magjistarët e mureve

Elsa Demo

Duke hedhur shënimet për këtë tekst, mendoja për një titull. Zakonisht, kur dua të shkruaj diçka nisur nga një ide, titulli më hap një shteg orientues. Ai ia beh si bashkim imazhesh që duhet t’i lidhësh në fjalë. Më ngacmonte për titull “Një katror i zi në një mur të bardhë. Nuk është Malevich”. Mbase ngaqë ky tekst u destinua në fillim për një galeri arti. Edhe nëse do të sugjeronte një vështrim bardhë e zi, e bardha dhe e zeza mbeten dy ngjyrat e vërteta që gjenerojnë gjithë ngjyrat.

Nga shkëndija “Malevich” po ruaj fjalën mur, si çelës për atë që dua të trajtoj këtu, që buron nga një kalim në arkivin tim të shtypit.

Ndjesia se një realitet normal është vendosur, se tranzicioni politik, ekonomik është lënë pas,  – nuk mund ta them nëse artet dhe kultura kanë bërë ndonjë zhvendosje për t’u shënuar – krijon përshtypjen që muret janë rrëzuar. Muret, në fakt, janë këtu. Ka hapësirë aq sa ka mungesë të hapësirës, ka liri në atë masë që ka kontroll.

Ndryshe nga magjia, në kuptimin e diçkaje që vepron në mënyrë të mrekullueshme, mbinatyrore, që mund ta kapë shqisa e gjashtë, përdorimi i kësaj fjale në titullin tjetër që doja t’i vija këtij teksti, “magjistarët e mureve”, përmbledh si shenjë marrëdhëniet e pakapshme mes nesh, të cilat vetëdija, intelekti mund t’i perceptojë kthjellët në fund të një procesi.

Njohja në kohë reale që ofron gazeta dhe media elektronike, është njohje e ditës, e zakonshme, akute dhe e ngushtë, që prodhon më së shumti informacion. Por në distancë kohe, media, shtypi në veçanti, kthehet në një organon të njohjes dhe të dijes së mirë për vendin dhe shoqërinë ku jetojmë.

Po kaloj disa orë në arkivën time të shtypit të shkruar, që fillon në vitet 2000, për të parë gjurmët e kohës, për t’i përdorur në krijimin e një teksti për realitetin e arteve dhe kulturës në media, që rezulton të jetë pasqyrë dhe për median vetë.

  1. Do ta nisja nga subjektet. Nga temat e lëndës së parë, e realitetit. Me siguri them që kjo lëndë e parë Shqipërie e përcakton mënyrën, metodën dhe stilin e të punuarit të një gazetari dhe bashkë me temperamentin, zellin dhe interesat e tij, përbëjnë gazetarin, përbëjnë qëndrimin e tij ndaj botës.

Jam ndodhur para tri situatave në çastin kur duhej të shkruaja kronikën time të parë për gazetën “Koha Jonë”: Cirku i Tiranës i mbetur pa çadër; suksesi i një teatri privat që funksiononte në hyrjen kryesore të Teatrit Kombëtar; diplomimi i studentëve në Akademinë e Arteve.

Tri situata që me domethënien që u ka dhënë koha dhe perceptimi im në një kohë tjetër historike, shprehin diçka më shumë se realiteti adekuat i ditës:

Cirku – një shoqëri me nevoja materiale, por e dobët dhe aspak serioze në mënyrën se si i kërkon të drejtat e saj bazë; zhvatja e teatrit shtetëror nga një teatër privat i quajtur “Rubairat”, ironi për jetën pas bollëkut dhe kolapsit të 1997-’98-ës; dhe Akademia e Arteve, vendi i mbiprodhimit të disa brezave artistë me diplomë.

Zgjodha për të raportuar mbi temën e tretë. Kujtoj sallën ku bëhej mbrojtja e diplomave të studentëve të arteve pamore, kordonin e pedagogëve që krijonin një rreth. Si në një rreth ceremoniali tribal, prej të cilit bashkë me të nxehtët e korrikut çlirohej energjia e armiqësive personale, e shijeve grindavece për artin dhe politikën. Brenda këtij rrethi, diplomanti mërmëriste i zverdhur, i ndrydhur, i çorientuar, i dëshpëruar.

Ky është për mua nga imazhet më jetëgjatë – imazh pseudoezoterik – që tregon se si funksionon akoma një institucion formues arti ku qenia natyrale, pra natyra njerëzore dominon qenien kulturore, do të thotë natyrën e institucionit, rregullit, ligjit.

Të rinjtë i mbronin punët e diplomës para artistëve pa vepra, profesorë me tituj shkencorë pa patur studime dhe kërkime; dashamirës të eklektizmit për të cilët çdo formë me pamjen e eksperimentimit hahet; dhe grupi i fundit përbëhej nga disa pak me praktikë artistike dhe formim teorik të shëndetshëm, që të vetëdijshëm për rrethanat ku vepronin ishin bërë nihilistë: “Non possumus.”

  1. Besimi i profesorëve të Akademisë se një ministër kulture si Edi Rama (që kishte dalë nga Instituti i Arteve) kishte për të ndryshuar diçka, doli shpresë qorre. Me Edi Ramën, parabola e djalit plëngprishës që kthehet një ditë për t’u gjunjëzuar te pragu i Arteve, gjeti praktikë në kah të kundërt. Promovimi me bujë i kinemave-kafene dhe rrafshimi në heshtje i disa të tjerave “17 Nëntori”, “Ali Demi”, “Republika”, për të ndërtuar pallate e qendra tregtare, ishte prelud i aksioneve për betonizimin e kryeqytetit. Në krye të Bashkisë së Tiranës, në vjeshtë të vitit 2001, Rama zbulon se Teatri Kombëtar nuk plotëson kushtin minimal të mbrojtjes nga zjarri. Debati “të shembet apo jo Teatri Kombëtar”, zbriti në televizion, në transmetim të drejtpërdrejtë, e rrallë për kohën.

Kujtoj nga ai debat sfondin e elokuencës që përdorte Edi Rama si mjet manipulimi, çka gjen vazhdimësi 15 vjet më vonë në kryeministri, në Qendrën për Hapje dhe Dialog ku na përcillet një ide e shtirur për kulturën. COD, një “kal Troje” për gjithë hapësirën e centralizuar kulturore që është në kushtet e mbijetesës. COD, një realitet imagjinar në kokën e atyre që e kanë krijuar. Imazh i bovarizmit politik në sajë të cilit një kryeministër dhe një pakicë pranë tij, fabrikon tjetër mendim për veten dhe kulturën nga ç’është në të vërtetë.

Një subjekt me impakt të gjerë në publik sërish në vjeshtën e 2001-shit është Bienalja I e Tiranës (Rama shfaqet si president nderi). Reagimi i publikut dhe i opinionit publik ka qenë i ashpër sidomos me dy momente: performanca e një artisti i quajtur Tino Seghal, i cili urinon në ceremoninë e hapjes në Galerinë Kombëtare të Arteve; dhe fotot e Dimitry Bioyt me të miturat nudo. Po vinte në skenën kulturore një ekspozitë që krijonte takim shokues me kulturat e tjera, e prezantuar si sensacion i artit për Shqipërinë ku rëndësi ka të flitet për këtë vend, çfarëdo që të thuhet. Kishte artistë vendas që e quajtën “barbari” aktin e Seghalit, dhe rastin e Bioyt e interpretuan në bazë të Kodit civil dhe penal.

Po roli i gazetarit të artit dhe kulturës?

  1. Në rrethana si kjo gazetaria ngre mure spekulative. Bëhet aktive ndaj problemeve materiale dhe etike në kulturë, krijon idenë se po merret me kritikë dhe investigim, siç mund të bëjë kronika e zezë, dhe mbulon paaftësinë për të qenë skeptike dhe kritike në mënyrë të arsyetuar me vlerën cilësore të produktit artistik dhe kulturor.

Lexuesit janë mësuar ta marrin këtë natyrë informacioni për forcë zakoni. Futja në rrjedhën e forcës së zakonit i bën lexuesit pasivë dhe indiferentë. Brenda forcave të zakonit e shoh shtypin kulturor shqiptar. Në thelb, nuk e njohim lexuesin tonë.

Një gazetar që shkruan ditë pas dite, për vite me radhë, për nevojat bazike që ka kultura, e ka të pashmangshme të mos i shterojnë pretendimet për t’u marrë diçka më shumë me artin, me aspektin krijues. Kjo e ka zbritur gjuhën në nivel fillestar. Gjuha varfërohet në varësi të subjektit, në varësi të domethënies, të asaj që do të shprehësh.

Subjektet e varfëra i japin përparësi raportimit me burime dhe citime. Ky është një proces fotografik i realitetit që vjen e kalon në redaksi nëpër një tjetër proces montazhi dhe retushimi të dëshmive, bisedave, fakteve. Sepse redaksia ndjen “si detyrë” të përcaktojë për gjërat krahun e vet politik. Gazetari dorëzohet para modifikimit dhe humbet kontrollin ndaj lajmit, faktit, ndaj punës së vet. Kur ky proces bëhet i përditshëm, brenda pak kohëve ndodh asimilimi i krejt praktikës.

Drejtuesit në nivel redaksional, në emër të gjoja paanshmërisë profesionale, kanë nxitur uniformitetin, krahas armiqësisë kur shihnin shprehje të individualitetit në raportimin për kulturën.

Nuk pijnë ujë parimet e Kodit Etik të Gazetarit ku thuhet se redaksia duhet të njohë të drejtën e gazetarëve për të mos pranuar detyra të caktuara, apo për të mos u identifikuar si autorë të punëve gazetareske që shkojnë kundër Kodit Etik.

Sipas kësaj mënyre të punuari, gazetari vetëm në sipërfaqe është mbrojtës i pronës publike. Një shfaqje merr rëndësi kur bëhet në hapësirën e Teatrit Kombëtar, një ekspozitë kur hapet në Galerinë Kombëtare e me radhë, duke e parë pronën publike të lidhur vetëm me shtetin.

Iniciativave private u duhej shumë mund të vinin në vëmendjen e publikut. Mediat tek ne, duke qenë biznes ngushtësisht privat, madje familjar, janë në gjendje të zhdukin nga hapësirat e tyre “produktin privat” të tjetrit, për shembull librin, sepse e shohin si ndotje që konkurrentët ua bëjnë në fole. Përvoja në të përditshmen “Shekulli”, për të ruajtur aty një rubrikë për librin, është shoqëruar me debate nga më absurdet që synonin përjashtimin jo të Lessingut, Grassit, Ecos, po të botuesit që i sillte në shqip. Kësisoj raporti për librat kthehej në një kauzë që s’i takonte më kulturës po mbijetesës së censurës që ushtronte pronari.

Janë krijuar ndërkohë grupe mediatike që mbahen në masën më të madhe nga gazetarë migratorë, do të thotë, që duke kaluar nga një media në tjetrën, janë mësuar me mekanizmin e kontrollit të informacionit dhe nuk e ndjejnë nevojën t’i rezistojnë formave të tjera gjysmë demokratike që përdor gazeta e re.

Shtypi reflekton gjerë dhe thellë statusin, formacionin kulturor, social, ekonomik, dhe jo më pak të rëndësishmin, orientimin politik të botuesve dhe të drejtuesve mediatikë. Më duket se kjo përcakton një karakteristikë tjetër të gazetarisë kulturore si gazetari profane. Drejtuesit tanë nuk kanë punuar në terren, nuk shkruajnë pothuajse kurrë, nuk frekuentojnë botë kulturore. Jo vetëm drejtuesit në nivel gazetarësh, por sistemi në tërësi ka qenë dekurajues për të krijuar një nivel cilësor raportimi dhe analize për kulturën.

Koha rrjedh. Ndodh një ditë, siç na e kujton Zygmunt Bauman, që “kompanitë ku ke punuar falimentojnë, që kërkesa për aftësitë e tua zhduket, sepse kërkohen zotësi të tjera për të cilat ti nuk di gjë, arritjet nuk akumulohen… kujtimi i suksesit tënd të fundit zgjat shumë pak. Pra nuk ke më një projekt jete”.

Atëherë çfarë ka për të përfaqësuar kjo lloj “trashëgimie” që një brez gazetarësh i lë një tjetri?

  1. Asnjë keqardhje nuk i justifikon përgjegjësitë që media i ka shpërdoruar në nivelin e aktualitetit dhe në nivelin e çfarë duhet rikuperuar, dhe çfarë duhet harruar, pra në nivelin e restaurimit të memories. “Media thellon hendekun mes shkencës dhe përfytyrimeve kolektive”, thotë Roland Barthes, në këtë mënyrë i fabrikon media mitet.

Ndryshimet e datimeve, e kufijve kohorë për hapësirën historike, përmbysja e këndshikimit të heronjve pozitivë a negative për hapësirën letrare, bëhen pjesë e restaurimit sërish mbi bazën e kontrasteve. Deformimet e kësaj natyre dhe “çuditë” që dalin prej tyre janë subjekt i preferuar për atë që do ta quaja “gazetari e mutacioneve”.

Për këto arsye kanë tërhequr vëmendjen, në planin e arteve, dhe pak më ngushtë në sferën e spektaklit të gjallë, interpretimi i ri i legjendave (sa për të përmendur një: “Utopos”, dramë e Stefan Çapalikut bazuar në legjendën e murimit, vënë në skenën e Teatrit Kombëtar nga Rikard Ljarja në vitin 2001) apo i veprave kult të realizmit socialist që për t’i aktualizuar rivendosen në një matricë ironie (shembull: “Cuca e Maleve” e Loni Papës në versionin koreografik të Arian Sukniqit). Gazetari nuk dallon nevojën e artistit shqiptar për të dekonstruktuar, nuk ndan nëse është dështim apo mashtrim i këtij artisti me dëshirën për të provuar një praktikë krijuese e tejkaluar tashmë për Evropën e viteve ’60.

Në thelb ka një kompromis mes palëve: çfarëdo të krijojë artisti, gazetari nuk bën përpjekje për ta parë përtej raportimit dhe vlerësimeve afirmative. Antonio Gramshi konfirmon se “themeli i çdo veprimarie kritike duhet të mbështetet në aftësinë për të zbuluar ndryshimet, dallimet, përpos çdo njëtrajtshmërie e ngjasimi të përciptë dhe të rremë”.

Kur ndodhte që kjo aftësi ta tregonte veten, ngrinte kokë një agresivitet mes vetë gazetarëve, pra neutralizohej zëri kritik i kolegut.

Korruptimi i aftësive kritike të gazetarit nga mjedisi, nga artistët vendas kërkon energji më vete. Konfidenca është vdekje e ngadaltë dhe e sigurtë në këtë zanat. Vendi ynë është aq i vogël sa kudo do ndeshësh artistë për të cilët shkruan. Është e pashmangshme që në këndin e tij në gazetë apo ekran, gazetari të mos reflektojë veten si qenie natyrale që qëndron në raporte ndërpersonale me botën, grupin, klanin.  Gjë që nuk do të thotë se gjeografia përcakton distancën e gazetarit ndaj subjekteve.

Fjala shqiptar, si kryefjalë apo cilësor është nga më të përdorurat në titujt kulturorë. Edhe atëherë kur gazetari as ka mundësi ta prekë dhe verifikojë burimin, thjesht ngaqë burimi ndodhet jashtë gjeografisë së botës shqiptare. Mjafton që subjekti të ketë sado pak lidhje, qoftë dhe në mënyrë aksidentale me Shqipërinë, për të ushqyer atë fenomen, që media si pjesëmarrëse në krijimin e opinionit publik, fillon dhe e ndërton si stereotip.

Stereotipi e ka dhënë impaktin negativ në glorifikimin e një “identiteti shqiptar” të kohës së sotme. Ky stereotip i rrafshon individualitetet krijuese duke evidentuar kombësinë, etninë si shenja të veçanta të një race të veçantë tek ajo kategori artistësh që jetojnë dhe krijojnë jashtë Shqipërisë. Ka nga këta që e kanë deklaruar se shqiptaria është një përmasë që s’ka të bëjë me vlerën e artit. Territori i vogël i vendit prej nga vijnë, mund të marrë në vepër përmasën e një shqetësimi të madh, madje ky territor vetëm sa përligj një gjendje njerëzore universale. Sukseset e tyre individuale janë parë si barka të vogla shpëtimi për imazhin e komuniteteve shqiptare në emigracion.

Në të vërtetë, kjo modë gjykimi afirmative e gazetarisë po vjen duke u zbehur, sepse klisheja ka një kulm ku ndodh një ditë dhe rënia.

Stereotipet e reja mund të duket sikur krijojnë disonancë me përlavdimin e ikonave të së shkuarës. Për titujt “Mjeshtër i Madh”, “Artist i Merituar”, “Nderi i Kombit” dhe për homazhet funerale në hollet e teatrove, ministrive, akademive, punojnë me të njëjtin zell institucionet shtetërore dhe mediat.

Është i njëjti kod komunikimi që ka dashur ta ruajë të paprekur kultin për origjinat, për lashtësinë, për shqipen e shkruar – për t’i shtyrë kufijtë në shek.XIV – për Skënderbeun e Nënë Terezën, e deri tek këmbëngulja për ta patur mes nesh armën me të cilën gati sa nuk u vra Musolini. Pa harruar tek ky konfirmim i së shkuarës përsëritjen e rrënjosur “Kadareja është Kadareja”.

Restaurimi i memories u shfaq me gjithë plotësinë e vet në 100-vjetorin e Pavarësisë. Nxjerr nga arkivi artikullin “Kuaj dhe biçikleta – Një shekull Shqipëri përmes materialeve arkivore” ku flitet për një dokumentar pa standard – gjinia e dokumentarit nuk lindi kurrë tek ne – dhe nëpërmjet një interviste me regjisorin Saimir Kumbaro trajtohet çështja e shërbimit me të tepërt që shfaqin autorët shqiptarë në favor të grupit politik që është në pushtet. Materiali në fjalë, për periudhën bashkëkohore i bënte elozh anëtarësimit në NATO dhe linte jashtë përmbysjen e shtetit dhe humbjet njerëzore në vitin 1997. “Ne nuk heqim dorë nga një lloj servilizmi për të paraqitur arritjet e atij që është në pushtet”, thotë aty Kumbaro. “Dhe kjo po na dëmton shumë. Shpesh këtë lloj servilizmi e quajnë “autocensurë”.”

E njëjta gjë ka ndodhur në Muzeun Historik Kombëtar, ku pavijoni i krimeve të komunizmit është ribërë disa herë, në varësi të premtimeve elektorale për komunitetin e ish-të burgosurve e të përndjekurve politikë.

Atij bovarizmit politik të pëmendur më lart, të kishim t’i vendosnim përballë Antigona, njerëz të aftë për t’i rezistuar joshjes së pushtetit dhe për ta tronditur sa herë të jetë e nevojshme.

  1. Në arkiv janë ruajtur shkrime të autorëve me të cilët kam bashkëpunuar tek “Shekulli”, për faqet e kulturës po edhe për rubrikat e opinioneve dhe analizave, kur shkruanin Fatos Lubonja, Ardian Klosi, Ardian Vehbiu, Maks Velo, Arbën Xhaferri, Ervin Hatibi, Mustafa Nano, Pëllumb Kulla. Në thelb mendimi i tyre kritik mund të shprehej kështu: “Zoti krijoi Shqipërinë, shqiptarët e zhbënë atë.” Me sa di, të gjithë këta autorë, me një a dy përjashtime, nuk ishin fetarë. Ishin besimtarë në një kuptim laik të fjalës, në kuptimin e vetëdijes ndaj kulturës, ndaj botës shqiptare. Ishin kritikë pse nuk po aspironim dot një botë laike-demokratike. Them se ata kanë besuar që fisnikërimi i lexuesit është i mundur edhe nëpërmjet faqeve të gazetave.

Gazetari ndodhet nën presionin e humbjes së lirisë dhe kultivimit të një dijeje profane, për gjithçka dhe për asgjë. Prandaj nuk i mbetet veç puna e përditshme shpirtërore dhe mendore që do t’i siguronte atij gjykimin e pavarur mbi botën kulturore dhe për të përballuar me dinjitet margjinat e redaksive, bizneseve mediatike, pse jo vendin e papërfillshëm në shoqëri ku ndodhet  aktualisht.

Nuk ka për ta lënë në baltë temperamenti me të cilin identifikohet zjarri i brendshëm, kërkimi i emocioneve të forta të fjetura: kur ndjen vibrimin në dru e dorës së një gruaje mbi supin e Tutankamunit, 1300 vjet para Krishtit; kur lexon për sekretin e pasqyrës në “Martesën e Arnolfinit”; kur dëgjon monologun e centaurit nga “Medea” e Pasolinit; kur prek pafajësinë e një engjëlli studioje në fotografitë me film të Albes Fushës.

Tani në mbyllje, nuk gjej fjalë më të përshtatshme se të Günter Grassit për ta përshkruar këtë kalim në arkiva si një proces diskret që të ndodh kur je “duke qëruar qepën”… Kujton frikën, dobësinë, pasigurinë, pafuqinë që mund ta çojnë njeriun në përulje. Kujton kënaqësinë e mundimshme për ta dashur këtë kulturë prej elephant man-i dhe thua se ja vlen t’i kushtohesh këtij zanati për të cilin qëllimisht dhe gabimisht na është thënë që vdes çdo ditë.




Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *